نگاهی به همدلی رضوی؛ از دل مفاهیم دینی تا دوران جنگ تحمیلی کنونی/ رنج تو رنج من است

در فرهنگ دینی ما، «مواسات» فقط به معنای کمک مالی نیست؛ بلکه به این معناست که دیگران را در سفره زندگی خود سهیم کنیم و از سختی‌هایشان بکاهیم. اسلام به ما می‌آموزد که اگر یکی از ما در رفاه است، این نعمت نباید تنها برای خودش باشد. در سال‌های جنگ تحمیلی، دیدیم که چگونه مردم در مساجد و خانه‌ها، با کمترین داشته‌هایشان از رزمندگان و خانواده‌های نیازمند حمایت کردند؛ این همان درس بزرگی است که ریشه در آموزه‌های اهل‌بیت(ع) دارد. بازخوانی این سیره، بهترین راه برای گرم کردن دوباره دل‌هایمان در روزهای سخت است.

وظیفه‌ای که خدا بر گردن ما گذاشته است

خداوند انسان‌ها را متفاوت آفریده؛ یکی ثروتمند است، یکی در دانش برتری دارد و دیگری قدرت جسمانی بیشتری دارد. اما این تفاوت‌ها برای این نیست که شکافی ایجاد شود؛ بلکه راهی است برای آزمودن ما. قرآن کریم می‌فرماید: «بنگر که چگونه [خداوند] برخی از مردم را بر برخی دیگر برتری داده است». امام رضا(ع) نیز معتقدند بهترین شکرگزاری این است که به برادران مؤمن خود کمک کنیم. ایشان می‌فرماید: «خداوندا تو انسان‌ها را یکسان آفریدی ولی برخی از آن‌ها دست و دلباز و بخشنده‌اند و برخی خسیس و تنگ‌نظر». حضرت هشدار می‌دهد صاحب نعمت در خطر است و اگر حقوق خدا را در نعمتی که به او داده ادا نکند، مسئول است.

از نشانه‌های مؤمن واقعی

دین اسلام ایمان را در مواسات خلاصه می‌کند. امام کاظم(ع) شیعیان را با ویژگی‌هایی چون نماز، زکات و مواسات می‌شناسد. امام رضا(ع) نیز می‌فرماید بهترین زندگی متعلق به کسی است که دیگران در زندگی او شریک باشند و بدترین زندگی برای کسی است که هیچ ‌کس از دسترنج او بهره‌ای نبرد. این یعنی مؤمن کسی است که دیوار میان خود و دیگران را برداشته باشد. درست مانند دوران دفاع مقدس که مردم وقتی می‌دیدند همنوعشان در سختی است، تمام دارایی‌شان را به جبهه‌ها می‌فرستادند تا شریک غم رزمندگان باشند.

امام رضا(ع)؛ پیشتاز در میدان همدلی

امام رضا(ع) فقط سخن نمی‌گفت، بلکه خودش الگوی کامل بود. مشهور است در روز عرفه در مرو، همه دارایی‌شان را بین نیازمندان تقسیم کرد. وقتی وزیر مأمون از این کار متعجب شد، حضرت فرمود: «آنچه بخشیدم غنیمت بود و نه زیان. من به‌وسیله آن پاداش و کرامتی را خریداری کردم». این دیدگاه حضرت که بخشش را سرمایه‌گذاری برای آخرت می‌دانست، همان روحیه‌ای است که موجب می‌شود یک جامعه در بحران‌ها از هم نپاشد.

چطور کمک کنیم؟

نکته طلایی در سیره امام رضا(ع) این است که ایشان کمک می‌کرد ولی طوری رفتار می‌کرد که نیازمند خجالت نکشد. ایشان گاهی از پشت در به نیازمندان کمک می‌کرد تا شرمندگی نیازمندی را در چهره‌شان نبیند. امام رضا(ع) به فرزندشان امام جواد(ع) نیز توصیه می‌کرد از درب اصلی رفت‌وآمد کند و همیشه مقداری پول همراه داشته باشد تا اگر کسی کمک خواست، دست خالی بازنگردد. این یعنی خیرخواهی باید به بخشی از عادت‌های روزانه ما تبدیل شود، نه فقط در مواقع خاص.

همدلی در کارهای کوچک و بزرگ

مواسات امام(ع) فقط محدود به پول و غذا نبود؛ در جزئیات زندگی هم جاری بود. مثلاً نقل شده که ایشان وقتی می‌خواست غذا بخورد، از بهترین بخش آن برای نیازمندان جدا می‌کرد. یا در داستان مشهوری، ایشان در حمام برای فردی که ایشان را نمی‌شناخت کیسه کشید. این تواضع نشان می‌دهد مواسات یعنی در کارهای کوچک زندگی هم دست دیگران را بگیریم و خودمان را برتر از بقیه نبینیم.

چرا مواسات را جدی بگیریم؟

امروز که جامعه با چالش‌های اقتصادی روبه‌رو است، مواسات می‌تواند مرهم باشد. مواسات برکت را به مال ما برمی‌گرداند و محبت میان مردم را زیاد می‌کند. امام صادق(ع) می‌فرماید مواسات یکی از مقدمات دستیابی به ولایت اهل‌بیت(ع) است. ما برای عبور از مشکلات، بیش از هر چیز به این فرهنگ نیاز داریم که همدیگر را در سختی و گشایش تنها نگذاریم. این روحیه، یعنی دغدغه‌مند بودن نسبت به همنوع، همان چیزی است که جامعه را زنده نگه می‌دارد.

عبور از «من» برای التیام «ما»

مواسات در نگاه دینی، چیزی فراتر از همدردی صرف است؛ این یک تعهد عملی است که در آن، رنج مردم، رنج خود مؤمن محسوب می‌شود. وقتی کسی درد همنوعش را درد خود نداند، نمی‌تواند برای گره‌گشایی از کار او به‌میدان بیاید. این نگاه درد مشترک، همان موتور محرک خدمت است.

رهبر شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای نیز درباره‌ ضرورت همراهی و کمک به مؤمنان در همه‌ امور فرمودند: «مواسات یعنی هیچ خانواده‌ای از خانواده‌های مسلمان و هم‌میهن و محروم را با دردها و محرومیت‌ها و مشکلات خود تنها نگذاشتن؛ به سراغ آن‌ها رفتن و دست کمک‌رسانی به سوی آن‌ها دراز کردن.

امروز این یک وظیفه جهانی برای همه انسان‌هایی است که دارای وجدان و اخلاق و عاطفه انسانی هستند؛ اما برای مسلمانان، علاوه بر اینکه یک وظیفه اخلاقی و عاطفی است، یک وظیفه دینی است». (۱۵/۹/۱۳۸۱) این فرهنگ در بیانات و سیره رهبر شهید، تجلی ویژه‌ای داشت. ایشان در سال‌های اخیر، همواره مواسات را نه به عنوان یک کار خیر جانبی، بلکه به‌عنوان یک وظیفه مردمی مطرح می‌کردند. امروز آموخته‌ایم که برای گره‌گشایی از کار مردم، باید از «من» عبور کرد و به «ما» رسید؛ مواسات یعنی همین حضور خستگی‌ناپذیر در قلب سختی‌ها برای التیام دردهای مردم.